“bir şu’lesi var ki şem-i cânın...”
Biliyor musun, tek çocuk olmanın
tehlikeli tarafları vardır. Sana bunları nasıl anlatayım.
Tek çocuk olarak bir zümre içinde
sıraya girmenin gıdalı tarafını kolay kolay dile getiremezsin. Tehlikelerin
başında bil ki bu gelir. Sıranın bozulması halinde yaşadığın inkisarı dile
getirebilmek için yine başıbozuk safların diline muhtaçsın. Bu daha sinsi, daha
can yakıcı bir tehlikedir.
Dil dedim de... aklıma gaz
lambası geldi, sana onu anlatayım. Gaz lambasının bir karnı, bir boğazı, bir fitili
bir de fanusu vardır. Gaz lambasının karnında gazyağı yatar, arada bir
dalgalanır. Taş yağı da derler. Yasak olmasına rağmen insan taşları yer ve
taşlar karnına taş gibi oturur. Kuşlar da kursaklarında taş biriktirir, ona da
taşlık denir. Tavası leziz olur lakin dörtte üç fire verir. İnsanoğlu bir de
ölü eti yer ki bu da küllühüm zarardır. Karnındaki insan ve taş parçalarını can
harareti ve nefs hevasıyla yakabilmek için çok çalışması gerekir ama bunlar
başka bir istiarenin efradı. Biz bu güzel hevâların mahvından yüzgeri edip gaz
lambasına dönelim.
Gaz lambasının karnındaki taş
yağını boğazından yukarı taşıyan ince uzun pamuk şeride fitil denir. Bu tuhaf alet,
nev-i beşerin midesiyle boğazına ve boğazdan gelen canla canlanan kemiksiz uzva
benzer. Bu uzva fetîle-i dîl derler. Bu fitilin ucu ağız derler bir mişkat
içine çöreklenmiştir. Arada bir ucundan kırpmak gerekir. Ağız, âgâz etmek yani
başlamak demektir. Demek ki biz mevzua ters taraftan serâgâz ettik. Mevzua gaz
yağından, taş yağından başlamak da neyin nesi idi? Bu yakıt zeytinyağı
olabildiği gibi gül yağı da olabilir. İspermeçet yağını kabul etmiyoruz, amber
balığını yakmak da nereden çıktı? Amber balığını yakmak değil etini yemek
sünnet. Bakalım bu kadar mecazı neresinden bağlayacağız?
Mevzua yakıttan başlayınca neler
olduğunu sana bir hikâye ile anlatayım. Laf aramızda, hikayeler tarihe
tersinden girerler... hikâye şöyle:
Vaktiyle bir İslam mahallesinde bir
mescit varmış. Bu mescit kandilinde zeytinyağı yakılarak tenevvür ediliyormuş. Mübarek
zeytinyağı yanınca mescidin sahanlıkları sabah gibi oluyormuş. Fakat
kandillerdeki zeytinyağı erken erken tükeniyor hem kayyıma zahmet hem de
mütevelliye masraf oluyormuş. Bir gün kayyım efendi minbere saklanıp gözlemeğe
başlamış. Gecenin bir vakti bir Arap mescide girmiş ve kandile yaklaşmış; “El-beytu
beytullah, ez-zeytu zeytullah ve ene abdullah” deyip kandildeki zeytinyağını
içivermiş. Yani ki “Ev Allah’ın evi, yağ Allah’ın yağı, ben de Allah’ın kulu” diyerek
yağı gövdeye indiriyormuş. Ferdası günü kayyım efendi eline sağlam bir lobut
almış ve yine minbere saklanmış, geceyi beklemiş. Arap gelmiş ve mutadı üzere
“El-beytu beytullah, ez-zeytu zeytullah ve ene abdullah” diyerek kandile
uzanırken kayyım efendi meydana çıkıp lobutu Arabın kafasına indirmiş ve
“el-darbu darbullah!” demiş.
Şimdi objektiflik ve siyaseten
doğruculuk numaralarını bir tarafa bırak da söyle, Arap kafaya darbeyi yeyince
nasıl da zevklendin! Bil ki bu zevk tesadüf değil. Biz Türkîde havass-ı hamse-i
hariciyyeden yani ki beş dış duyumuzdan(!) biri olan tad alma hassamıza “zevk”
deriz.
Öyleyse gel mevzua ağızdan âgâz
edelim. Bakkal kâğıdı üzerinde iki kalem börek almışsın, mahalle kahvesine
gelmiş kendine bir de paşa çayı söylemiş, besmeleyi de çekmişsin. İlk lokmada
etraftan bir ses sima’ edersin yani işitirsin: “Sen kendine mi Müslümansın
birader?” ve sesle beraber bir el böreğine uzanır ve bir parçasını götürür.
Sonra diğer taraftan bir diğer el daha... “Bre vermem böreğimi!” diyemezsin,
paşa paşa vereceksin. Koca porsiyondan ancak üç dört lokmayı gövdeye
indirebilmişsindir. Fakat doyarsın. Hem de tek başına iki porsiyon tıkınsan
doyamayacağın kadar doyarsın. Üzerine de “Kesene bereket birader, helal et!”
nidaları tatlı niyetine afiyetine cila olur, sofrayı da kuran kaldırır.
Sana tek çocuk olmanın
tehlikelerinden biraz bahsedebildim mi, bilmiyorum. Yalnız Türkîde tek çocuğa paşa
derler, onu da söylemiş olayım. Paşayı aslında Nef’î’den öğrenmek lazım ama o
fırtınalı denize açılmak için Sind-Bâd olmak lazım. Gel biz yine mahalli sehlin
munis dalgalarında, hafızanın incecik kumunda yürüyelim.
Paşa dediğimiz kişi şahın
işlerini yürüten bir adamdır. Paşa olmak kolay değildir. Paşa dikkat etmezse
forsu bozulabilir. Folklorik muhtevadan (hurde malumattan) anlıyoruz ki paşa
dediğimiz tip pek öyle zora gelebilen bir mahluk değil. Zora getirilirse ifrit
olur, kalemindeki memurları da fitil eder. Elbette memur dediğin açıktan
parlayamaz, kundaklanmış pamuk balyası gibi için için yanar fakat tütemez.
Tütmek için pundunu bekler. Pundu zuhur edinceye kadar paşanın gönlünü almak
için çok yağ yakmak gerekebilir. Ayrıca paşa kolay köpürür. Paşanın gönlü çok
hassastır. Paşa ayran gönüllüdür çünkü oralara tırmanmak ve oralarda kalabilmek
için çok çalkantılar görmüştür. Onun için her tarafla pek de oralı değildir.
Peki paşa nerelidir?
Paşayı mesela sünnet oğlanının
kıyafetinde görürüz. Bir eliyle bahşişleri toplarken diğer eliyle de azıcık
kırpılmış paşacığına ihtimam gösterir. Ayrıca paşayı salatanın içinde görürüz.
Nasıl mı? Pazarda çarliston diye satılan biberin asıl adı paşa biberidir. Paşa
biberi asla acı olmayan bir biberdir. Paşanın gönlü acıya gelmez dedik ya...
mesela acı çay da içemez paşa, çayı kem-renk ve üç şekerlidir.
Her neyse, fitili uzattık, fanus
islenmeğe başladı... güya sana “kendine Müslüman” ile “nefsine Tatar”
tavırlarını kıyas edecek, oradan şahsiyet teorileri çatacaktım. Halbuki paşa
döküntüleri (mütekait paşalar) gibi ahkam kesmeye başladım. Bizim Yunus’a varalım
da gönlümüzün pası silinsin:
“Ben o dükkândâr kuluyum
cevherler ile doluyum
Dost bâğının bülbülüyüm
budaktan gül düzer oldum
Ol budakta biter îman îman
gitse gider gümân
Dün gün işim budur hemân
nefsime bir Tatar oldum”
Emrah Azîz Balcı
3 Rebiülâhir 1448

Yorum Gönder